July 23, 2009

Dạy con học tiếng Việt

Vương Ngọc Quyên / Ican

Một trong những băn khoăn lớn nhất của các thế hệ cha mẹ Việt Nam nuôi con trong xã hội Mỹ là vấn đề phát triển ngôn ngữ, và sự ảnh hưởng của ngôn ngữ đối với việc duy trì nguồn gốc văn hóa Việt Nam trong con em mình. Sau đây là những câu hỏi mà chúng tôi thường xuyên nhận được.
1) Tôi mới có đứa con đầu lòng. Có nên nói chuyện với cháu bằng tiếng Việt không?
Cha mẹ ông bà nói chuyện với con trẻ là cách tốt nhất để xây dựng nền tảng vững chắc cho việc học ngôn ngữ của con cháu sau này. Cho nên các chuyên gia đều khuyến khích việc nói chuyện với con trẻ từ lúc còn bé xíu, có người nói chuyện với con ngay cả trong lúc con còn trong bụng mẹ. Chúng ta có thể nói với các em bằng bất cứ ngôn ngữ nào, nhưng cách tốt nhất dùng ngôn ngữ mà chúng ta thông thạo nhất – tức tiếng mẹ đẻ của mình, vì có như thế chúng ta mới có thể diễn đạt hết những ý tưởng và tình cảm của mình, và có thể hoạt bát trong việc dùng từ ngữ để diễn tả đồ vật cho các em.

Bạn hãy lợi dụng mọi cơ hội trong ngày, ngay cả lúc đi tắm hoặc thay tả để nói chuyện với các em. Chúng ta có thể dùng những từ đơn giản để gọi tên các đồ vật, và mỗi lần cầm đồ vật gì lên thì nói lên tên của đồ vật đó, hoặc là nói lên cảm giác nóng lạnh khi cho em sờ một ly nước lạnh hoặc một ly nước ấm. Những lúc chúng ta hát ru con hoặc cùng con nghe nhạc là những lúc các em đang học về các loại âm thanh tiếng động khác nhau—và đó là những kích thích từ môi trường bên ngoài tác động lên sự phát triển trí não của các em. Cố gắng đọc sách với các em – các em nhỏ sẽ liên tục lật trang này qua trang kia, nhưng các em lớn hơn sẽ có khả năng tập trung lâu hơn và nghe bạn nói hết câu.
2) Tôi mới từ Việt Nam qua, không biết tiếng Anh, nhưng nếu tôi chỉ dạy con tiếng Việt thì liệu cháu có học được tiếng Anh sau này khi đi học không?
Chắc chắn được. Trước khi đi học, nên tạo cho trẻ con nhiều cơ hội tiếp xúc với bạn bè hoặc nghe nhạc hoặc xem TV hoặc các chương trình giải trí trẻ con bằng tiếng Anh. Một buổi đi chơi ngoài công viên, đi chơi Gymboree, đi chơi tại Children’s Discovery Musuem, giờ đọc sách/kể chuyện tại thư viện, hoặc họp mặt với trẻ con hàng xóm cũng là những cơ hội cho các em tiếp xúc với các trẻ và người lớn khác, được nghe những âm điệu ngôn ngữ khác. Tuy nhiên, xin bạn lưu ý đừng cho con trẻ xem TV quá nhiều, vì hình ảnh và tiếng động trên TV thay đổi quá nhanh, các em không có đủ thời gian để ghi nhận và chày ngày chóng tháng, các em sẽ mất dần khả năng tập trung.
3) Chồng của tôi nói tiếng Anh với con. Tôi thì nói tiếng Việt. Như vậy cháu bé có bị lẫn lộn (confused) không?
Bạn đừng lo. Các em sẽ không bị lẫn lộn gì cả.
Trong quyển The Scientist in the Crib (Khoa Học Gia trong Nôi), Tiến Sĩ Alison Gopnik đã cho biết là trẻ con lúc sinh ra đã có khả năng đặc biệt về ngôn ngữ. Tuy các em không nói được, nhưng trẻ sơ sinh từ 1 tháng tuổi đã có thể nghe và phân biệt được âm R và âm L trong tiếng Anh. Các em có khả năng phân biệt được những âm điệu luyến láy đặc thù của nhiều ngôn ngữ, chứ không chỉ với tiếng mẹ đẻ của mình, ngay cả những ngôn ngữ mà các em chưa từng nghe qua trước đây. Nói một cách khác, trẻ con có thể học nhiều ngôn ngữ khác nhau cùng một lúc.
Chúng ta thấy điều này rất rõ trong cuộc sống hàng ngày: những trẻ con Việt Nam mà được trông coi bởi những người nói tiếng Tây Ban Nha thì các em sẽ nói được một số từ Tây Ban Nha và cả từ ngữ Việt Nam, mà nói rất đúng giọng. Ngay cả trong tiếng Việt của chúng ta cũng thế, tôi đã từng gặp nhiều em (và ngay cả những người bạn của tôi nay đã trưởng thành) có thể chuyển từ giọng Nam sang giọng Huế một cách dễ dàng, như là bấm nút bật máy vậy.
Chúng tôi có một người bạn sinh trưởng ở Nhật, lấy chồng người Pháp. Người chồng thì nói tiếng Pháp với con, bạn tôi thì nói tiếng Nhật với con, và hai người nói với nhau bằng tiếng Anh. Trong một môi trường như thế, mà cả 4 đứa con của người bạn tôi không hề bị lẫn lộn: đến với mẹ thì nói tiếng Nhật, quay sang bố thì nói tiếng Pháp, mà nói chuyện với nhau và đi học trong trường thì nói tiếng Anh.

4) Nếu tôi chỉ dạy con tôi tiếng Anh, thì sau này cháu có mất khả năng học nói tiếng Việt không?
Câu trả lời là Có. Các em sẽ mất khả năng học và nói tiếng Việt thành thạo, và sẽ bị ngượng, bị sợ, nếu bạn cho các em học tiếng Việt quá trễ.
Theo Tiến sĩ Alison Gopnik thì khả năng học tất cả mọi sinh ngữ một cách tự nhiên của trẻ con sẽ mất dần đi khi các em lớn lên. Thay vào đó trí não của các em sẽ bắt đầu tập trung chú ý đến những âm thanh khác nhau của một ngôn ngữ chính mà các em nghe thường ngày thôi. Đến khoảng những năm cuối của trung học thì các em dường như mất hẳn khả năng này. Vì vậy Tiến Sĩ Gopnik chủ trương thay đổi chính sách giáo dục ở Mỹ, kêu gọi phải nên cho con em bắt đầu học ngoại ngữ từ lúc còn nhỏ (như các trường bên Âu Châu), chứ không nên để đến highschool mới bắt đầu bắt học (mà cũng chỉ bắt buộc học 2 năm thôi).
Kết quả nghiên cứu trên cũng giúp giải thích hiện tượng tại sao người lớn khó học sinh ngữ hơn trẻ con. Tuy người lớn chúng ta vẫn có thể học văn phạm (grammar) và ngữ vựng (vocabulary) của một ngôn ngữ mới, nhưng giọng nói thì rất khó có thể chỉnh, và dù chúng ta có nói thành thạo sau bao năm sống và đi học ở Hoa Kỳ, chúng ta vẫn nói tiếng Anh với một âm điệu của người Việt Nam (Vietnamese accent). Dĩ nhiên là vẫn có những người lúc qua đến Mỹ dù đã lớn tuổi nhưng vẫn học và nói rất chuẩn tiếng Anh theo giọng Mỹ, nhưng đó là những trường hợp ngoại lệ.

5) Tôi cố gắng nói tiếng Việt với con của tôi,nhưng các cháu cứ trả lời bằng tiếng Anh. Làm sao giúp cháu nói tiếng Việt thạo hơn?
Việc học ngôn ngữ là một quá trình lâu dài, chúng ta cần bền chí và cần óc sáng tạo. Hãy tìm những cơ hội khác nhau trong ngày để giúp các em trả lời bằng tiếng Việt, như cho các em đi học lớp Việt Ngữ, đọc sách và kể chuyện tiếng Việt, đi chơi với gia đình mà những lúc đó người lớn chúng ta phải cố gắng không dùng tiếng Anh, mà chỉ nói toàn bằng tiếng Việt. Nhiều người cha mẹ trẻ cũng thường hay nói chuyện với nhau bằng tiếng Anh, cho nên chẳng trách chi là các em trả lời chúng ta bằng tiếng Anh.
Điều quan trọng là chúng ta phải khuyến khích con em trả lời, kể chuyện, hoặc chia sẻ cảm nghĩ bằng tiếng Việt. Và nhớ đừng cười chọc con em (dù là chỉ kể chuyện vui cho người lớn nghe) khi các em nói sai, như “chà lua” thay vì là “chả lụa”. Khi chúng ta chỉnh các em, cũng nên tránh đừng nói “con sai rồi”, mà hãy nói là “con nói đúng, chả lụa ngon lắm”. Từ từ rồi các em sẽ nghe ra sự khác biệt và tự chỉnh lấy mình.
Dạy cho con em học tiếng Việt lúc còn nhỏ có nhiều điều lợi. Lợi ích trước mắt là nếu ông bà cô bác trong gia đình không ai biết nói tiếng Anh, mà nếu các em không nói được tiếng Việt, thì làm sao có thể chia sẻ, gần gũi và thắt chặc liên hệ với gia đình? Lợi ích lâu dài về sau là đến những năm thiếu niên mà các em bắt đầu đặt câu hỏi “Tôi là ai?”, thì biết nói thành thạo tiếng Việt Nam sẽ là một yếu tố quan trọng giúp các em tìm được câu trả lời cho mình, và giữ các em gần gũi với gia đình, và giúp các em đuợc gốc gác Việt Nam trong mình.
Chúng tôi đã nghe nhiều em thiếu niên tâm sự là các em rất buồn, có khi hờn trách cha mẹ đã không buộc mình học tiếng Việt từ nhỏ để đến bây giờ mình muốn tìm hiểu thêm về văn hóa, lịch sử, con người Việt Nam cũng cảm thấy rất xa lạ, như là một người nuớc ngoài đi tìm học hỏi về một nước khác mà thôi.
Trên đây là những kinh nghiệm mà chúng tôi đã nghe hoặc kinh qua, cũng như là những thông tin khoa học mà chúng tôi sưu tầm được. Rất mong sẽ nhận được những đóng góp ý kiến của quý vị đọc giả vì tất cả quý vị là những người đã từng kinh nghiệm qua vấn đề này. Câu chuyện của mỗi người là một kinh nghiệm xác thực, một cuộc nghiên cứu riêng… Chúng ta hãy cùng nhau đúc kết lại thành một khối kinh nghiệm của cả cộng đồng sau 30 năm gầy dựng cuộc sống tại Hoa Kỳ. Đó sẽ là những kinh nghiệm quí báu giúp cho những thế hệ cha mẹ trẻ ngày nay hướng dẫn con mình giữ gìn được văn hóa Việt Nam qua ngôn ngữ Việt Nam.

Trang Nuôi Dạy Trẻ Vui Mạnh nhằm giúp trả lời những câu hỏi thiết thực trong đời sống để các bậc phụ huynh ông bà có thể kết hợp một cách tốt đẹp và hiệu quả truyền thống nuôi dạy con của nguời Việt Nam cùng những kiến thức khoa học hiện đại về sự phát triển trí tuệ và tâm lý tình cảm của trẻ thơ trong 5 năm đầu đời. Chương trình do ICAN thực hiện với sự bảo trợ của cơ quan FIRST 5 Santa Clara County, và sự cộng tác của các hội đoàn Asian American Recovery Services, Trung Tâm Văn Hóa Phật Giáo Liễu Quán, Hội Quán Cửu Long, Hội Chuyên Gia Tâm Trí Việt Mỹ Bắc Cali và các chuyên gia nguời Mỹ gốc Việt, cùng sự hỗ trợ của báo Việt Tribune

• Chương Trình Phát Thanh Nuôi Dạy Trẻ Vui Mạnh do ICAN thực hiện (Chủ Nhật, 1500AM, 8pm-8:30pm) nhằm quảng bá những thông tin hữu ích cho sự phát triển lành mạnh của trẻ con Việt Nam trong 5 năm đầu đời.

Mọi chi tiết, thắc mắc, đóng góp ý kiến, xin liên lạc trực tiếp về ICAN tại Tel: 408.509.8788, fax: 408.935.9657, địa chỉ 532 Valley Way, Milpitas, CA 95035; email: happy5@ican2.org và website www.ican2.org