Ứng cử viên tổng thống của đảng Cộng Hòa Mitt Romney cho đến ngày thứ Năm 24-5 đã chính thức có được 1,065 phiếu đại biểu sơ bộ, có nghĩa là ông chỉ cần 79 phiếu nữa là chính thức được xem là người đại diện đảng trong cuộc chạy đua vào Nhà Trắng vào tháng 11 này, trong khi còn đến 717 phiếu nữa chưa quyết định, nhưng thứ Ba tuần tới (29-5) chắc chắn ông sẽ có thêm 155 phiếu từ tiểu bang Texas, và thứ Ba sau đó (5-6) ông sẽ hốt 170 phiếu ở California. Đương nhiên ông chẳng còn gì phải lo nghĩ về vòng sơ bộ và nay có thể hướng tới ngày 29-8 (ba tháng nữa).
Đảng Cộng Hòa tổ chức Đại hội đảng tại Tampa, Florida, để chính thức đề cử ông. Tuy nhiên, hiện nay ông đang có một vấn đề đáng ưu tư mà người đương nhiệm Barack Obama không có. Câu hỏi của ông là: ai đây sẽ đứng phó cho ta trong cuộc chạy đua này? Vấn đề này của ông Romney cũng có thể là một “lợi thế” cho ông: ông được chủ động, trong khi ông Obama bị động vì bị đặt trước “một sự đã rồi”.
Ông Obama, thực ra, cũng có vấn đề về người đứng phó. Nhưng ông đã có Phó tổng thống Joe Biden thì còn nói gì nữa? Tờ Wall Street Journal của những người tư bản Cộng Hòa, đương nhiên không ưa cặp Obama-Biden. Cho nên trong số báo ra ngày thứ Ba, họ đặt câu hỏi: “Can Joe Biden get any dumber?” và ký mục gia William McGurn cho rằng ông Biden còn có thể “tào lao” hơn nữa bởi vì tuy người ta tưởng bệnh “ngứa miệng” của ông Biden làm hại cho ông Obama nhưng trong thực tế nhờ thế người ta mới thấy ông Obama tuy trẻ hơn, nhưng chửng chạc hơn. Một ví dụ người ta kể ra là vì ông Biden cao hứng nói ông thấy hôn nhân đồng tính là “chuyện thường”, cho nên ông Obama, tuy đang trong “quá trình chuyển biến tư tưởng”, cũng phải nói theo là ủng hộ chuyện trai theo trai, gái theo gái. Tuy nhiên, nhờ thế mà ông củng cố được sự ủng hộ dành cho ông nơi khối cử tri “Tự Do”, và cũng nhờ thế người ta mới giật mình trước lực lượng đông đảo, mạnh mẽ, thế lực của những người đồng tính ở nước Mỹ. Nếu ông Obama không có vấn đề người đứng phó, trong đảng Dân Chủ đã chẳng có vấn đề, lâu lâu lại có người đưa ra đề nghị nên đưa bà Hillary Clinton ra thay ông Biden trong nhiệm kỳ hai của ông Obama. Nhưng ông Obama cũng đã có cách đáp lại chì trích của phía Cộng Hòa về ông Biden: “Ngứa miệng nên nói bậy như Joe còn đỡ nguy hại hơn lỡ miệng và thích nói độc như Mitt”. Chẳng là ông Romney cũng là người nổi tiếng “xuất khẩu” những lời độc đáo, khiến ông mang tiếng khó rửa sạch trong thăm dò dư luận là “con người đứng ngoài cuộc sống của quần chúng”.
Theo dõi chuyện chính trị ở Mỹ, chúng ta đều thấy chọn người đứng phó luôn luôn là chuyện nhức đầu số 1 của một ứng cử viên tổng thống. Một ứng cử viên tổng thống chọn người phó cho mình thông thường vì những lý do như sau: hoặc để “bổ sung” những thiếu sót của mình trong mắt cử tri, hoặc để kiếm phiếu, hoặc để giúp mình về sau này, hoặc để củng cố vị thế của mình trong đảng. Năm 2008, ông John McCain của đảng Cộng Hòa đã bất ngờ chọn bà Sarah Palin thống đốc Alaska đứng cặp với mình, đó là vì ông chơi ngông, muốn làm bẻ mặt mấy ông Cộng hòa “chính thống” trong đảng. McCain chẳng nhằm vào bất cứ mục đích nào trong các điểm đã kể. Dĩ nhiên, ông thừa sức hiểu rằng mình “khó thọ”. Trong khi đó, Obama chọn Biden như một người Dân Chủ “cốt cán”, không dám đụng tới bà Hillary Clinton vì rõ rệt sợ kềm bà không nổi. Khó nói Obama kiếm thêm được phiếu đáng kể nhờ Biden, và không hẳn Biden đã giúp gì nhiều lắm cho ông Obama trong thời gian qua. Ông George W. Bush chọn Dick Cheney là vì trông mong ở kinh nghiệm, thế lực trong đảng cùng sự trung thành của ông Cheney, và đúng là ông Cheney đã chẳng phụ lòng ông Bush. Tương tự như cách ông Ronald Reagan chọn ông Bush cha, George W. H. Bush, vào năm 1980. Kinh nghiệm chính quyền, nhất là trong lĩnh vưc đối ngoại và an ninh, tình báo, cùng với thế lực trong đảng của ông Bush cha là vô song. Nhưng ông Bush cha sai lầm khi chọn Dan Quayle, một người thiếu uy tín ngay cả trong đảng Cộng Hòa, làm phó, cho nên ông chỉ qua cầu được trong năm 1988 nhưng phải trả giá trong bầu cử năm 1992.. Bill Clinton chọn Albert Gore trong năm đó nhằm tạo “thăng bằng” trong dư luận: Clinton trốn lính, Gore đã đi lính; Clinton đứng ở giữa, Gore hơi nghiêng về phía trái. Năm 2000, Gore chọn Thượng nghị sĩ Joe Lieberman của Connecticut là nhằm kiếm sự ủng hộ của thế lực Do Thái – và ông thua oan uổng. Năm 2004, John Kerry chọn John Edwards, và ông thua đích đáng (nếu không đáng đời)…
Ông Romney rất xem trọng chuyện chọn ứng cử viên phó tổng thống. Là một nhà kinh doanh có tiếng là thành công, tức biết tính toán để trong trường hợp nào cũng thủ lợi tối đa cho mình, ông chắc chắn quan tâm đến ba điều mà ông phải có đủ: đủ lý do để ông chọn, đủ người để ông lựa, vả đủ thời giờ để ông điều tra lý lịch, đắn đo, cân nhắc. Ông đã cắt cử bà Beth Myers, người phụ tá thân cận nhất của ông trong gần 20 năm nay, làm trưởng ban tuyển chọn này, với đầy đủ quyền hạn tiếp xúc, phỏng vấn, điều tra cho ông. (Cần kể lại năm 2000, ông George W. Bush giao cho ông Dick Cheney, nhiệm vụ này; sau ba tháng, ông Bush hỏi “Dick, ông đã chọn được ai chưa?”; ông Cheney đáp: “Xong”, và đưa danh sách cho ông Bush. Danh sách vỏn vẹn chỉ có một tên, do ông Dick Cheney tự tay viết: Dick Cheney).
Báo chí trong mấy tuần qua đã đề cập hàng loạt người, chứng tỏ rằng ông Cheney suy nghĩ cũng lung, mà người Cộng Hòa thấy có cơ hội trước mắt cũng lắm, chẳng bù cho cảnh eo xèo năm 2008, ông McCain đến phút chót mới mò ra bà Palin, làm mọi người chưng hửng. Tờ USA Today đưa ra một danh sách đã gạn lọc, gồm Thống đốc Chris Christie của New Jersey (nổi tiếng vì sức nặng hơn 200 pounds của ông), Nữ thống đốc Nikki Haley của South Carolina (người gốc Ấn Độ, được sự ủng hộ của tea party trong bầu cử năm 2010 đánh bại mấy người Cộng Hòa chính thống), Thống đốc Bob McDonnell của Virginia (có quan điểm bảo thủ xã hội so sánh được với Rick Santorum), Thượng nghị sĩ Rob Portman của Ohio (một tiểu bang “lưng chừng” Romney phải thắng), Thượng nghị sĩ Marco Rubio của tiểu bang Florida (là hang ổ của người Latino gốc Cuba đang tranh chấp ảnh hưởng với người da đen qua vụ án người dân phòng Latino bắn bậy một thiếu niên người da đen), và Dân biểu Paul Ryan, chủ tịch Ủy ban Ngân sách Hạ Viện, từ tiểu bang Wisconsin (một người “không bình thường” với chủ trương bảo thủ tài chánh nhằm làm tê liệt chính quyền).
Ứng viên TT Hoa Kỳ thuộc đảng Cộng Hòa, ô. Mit Romney, phải và Nữ thống đốc Nikki Haley của South Carolina trong một buổi tranh cử. Getty Images
Yahoo đưa ra một danh sách chi tiết hơn, cho thấy sự thiếu sót trầm trọng của danh sách trước. Ví dụ như Jeb Bush, em của cựu Tổng thống George W. Bush, cựu thống đốc Florida, là một nhân vật cực kỳ quan trọng. Ông có thể lấy phiếu của dân Latino cho dù Latino gốc Mễ (chính là vợ của ông) hay gốc Cuba ở Florida (ở đây người ta quen mặt ông quá). Ông “bảo thủ xã hội” nhẹ nhàng, “bảo thủ tài chánh” cũng nhẹ nhàng. Và uy tín của đông cung thái tử của đế chế Bush mạnh mẽ trong giới “chính lưu” (establishment) của đảng Cộng Hòa. Nhưng Jeb Bush chịu ra chăng? Đó chính là câu hỏi, bởi vì ông ra đứng phó cho ông Romney có nhiều “bất trắc chính trị” hơn là đứng qua một bên trong kỳ này đề chờ bốn năm tới nữa hay tám năm tới nữa. Bush cha, hai Bush con đều lên tiếng ủng hộ ông Romney, nhưng là vì người ta ghét mặt ông Newt Gingrich. Và Romney dư biết điều đó. Với Jeb Bush ông sẽ có một người phó ông không kham nổi. Một chính khách khác là Mitch Daniels, thống đốc Indiana. Ông này muốn thấy rõ được làm phó cho Romney, nhưng Romney có muốn hay không, đó là chuyện khác nữa.
Ngoài ra, còn những cái tên “lặt vặt” như Thượng nghị sĩ Jim DeMint của South Carolina, thủ lĩnh đại ca của băng đảng tea party của cả nước; Tim Pawlenty, cựu thống đốc của Minnesota, từng một lòng một dạ với Romney bao nhiêu năm rồi… John Thune, thượng nghị sĩ của South Dakota, cũng là một người đi theo Romney tuy không cùng đạo Mormon. Dĩ nhiên, ông Romney ít quan tâm đến sự trung thành mà chỉ nghĩ đến chuyện kiếm phiếu, cho nên hầu như mấy ông DeMint, Thune, Pawlenty được đề cập cho xôm tụ, vui cửa vui nhà, nhưng bà Myers sẽ chẳng có thời giờ xét đến. Cũng có thể kể ngay tức thì những trường hợp “xa mặt, cách lòng”: Michele Bachmann (bà lo cho thân của bà ở Minnesota chưa xong, làm sao lo được cho Romney), Sarah Palin (ông Romney không muốn bỏ tiền cho bà đi làm tóc, sửa mặt và sắm áo quần như ông McCain đã phải tốn cả mất chục ngàn đô la cho bà năm 2008), ông Santorum (“Tôi có điên đâu”, ông Romney nói); và ông Gingrich.
Ông cựu chủ tịch Hạ Viện là một trường hợp đặc biệt. Người ta khuyên ông Romney nên dùng ông Gingrich vì ông Romney vẫn bị xem là không hiểu được phụ nữ muốn gì và do đó khó được sự ủng hộ của phái yếu. Về mặt hiểu biết phụ nữ, người ta cho rằng chẳng có ai hơn ông Gingrich (đến mức Chúa phải tha thứ cho ông vì ông hiểu nhiều quá). Nhưng chính vì ông hiểu phụ nữ nhiều quá cho nên họ sợ, muốn tránh xa ông. Để có lá phiếu phụ nữ, ông Romney có thể phải cần có những ứng cử viên phó là phụ nữ. Ba nhân vật nổi bật: nữ Thượng nghị sĩ Kelly Ayotte của New Hampshire, Thống đốc Mary Fallin của Oklahoma, và Thống đốc Susana Martinez của New Mexico. Bà Martinez là một trường hợp lưỡng lợi: bà có gốc Mễ, lấy được phiếu của người Latino; bà là phụ nữ, lấy được phiếu của phụ nữ; nhất là vì bà là một chính khách được xem là năng nổ, cần cù, sát với dân, có tư cách. Nhưng bao nhiêu người trên nước Mỹ biết bà như thế? Nhưng ‘trước lạ, sau quen”, bao nhiêu người từng biết bà Palin trước khi ông McCain đẩy bà ra sân khấu?
Vấn đề là ông Romney đang nhận thấy mình có nhiều vấn đề. Cử tri Latino, da đen, phụ nữ… không tin ông. Cử tri bảo thủ xã hội và tài chánh… không tin ông. Người tả, ngưởi hữu, người đứng giữa chẳng ai dám tin ông. Cử tri trẻ và có học không tin ông… Cử tri sùng đạo cứ nhắc nhở: Romney là người Mormon. Có lẽ chỉ có người giàu là tin ông. Nhưng họ chỉ có 1%. Như vậy, ông phải cần bao nhiêu ứng cử viên phó tổng thống cho vừa để dựng được những niềm tin đó? Và cho dù sửa đổi hiến pháp để cho ông được quyền có đến 8-10 phó tổng thống, những người này suốt ngày chỉ đánh nhau, làm sao ông can cho được? [HNN]
